روستای زانوس

این وبلاگ درباره طبیعت، تاریخ ،فرهنگ و سنن مردم ،جاذبه های توریستی و اخبار روستای زانوس می باشد و توسط اینجانب به همت سایر دوستداران این طبیعت مدیریت می شود.
 
قسمت سوم حیات وحش زانوس (کل و بز )
ساعت ۱:٢۸ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱٢ اسفند ۱۳۸۸ : توسط : حسین پاشازانوسی

1ــ پازن (کل وبز)

Capra Hircus  laegagrus

Capra Aegagrus  Aegagrus

    کل وبز در ایران فقط یک گونه است . ولی دارای گونه های مختلف در اقصی نقاط جهان است ، از جنوب غربی اروپا گرفته تا سیبری در آسیا ، الی شمال آفریفا پراکندگی دارد به طور کلیّ هرجا که آب ، علف ، ارتفاعات صخره ای و محیط نسبتا ً امن وجود داشته باشد این حیوان زیست می کند .

کل و بزایران  CAPRA  HIRCUS

 

    این گونه کل و بز که بیشتر به کل و بز ایران معروف هستند ،علاوه بر ایران در جزایر کرت ( یونان ، در مدیترانه ) و پاکستان  زیست می کنند ولی تعداد آنها در آن مناطق بسیار کم است ولی در ایران از جمعیّت بسیار بالایی بر خوردارند به همین خاطر به کل وبز ایران معروفند .

   کل وبز ایران که باید  به حق آن را سلطان صخره ها نامید حیوانی است فاخر، زیبا ، از گروه حیوانات نشخوار کنند ه با معده ی چهار قسمتی ، از نژاد بز اهلی است ولی جثه اش بزرگتر از بز اهلی که به نر آن کل و به ماده ی آن بز می گویند . در این گونه نر ها دارای شاخ های بلند ، توپر و شمشیر مانند هستند که طول آنها به بیش از یک متر ونیم می رسد طویل ترین شاخ کل که تاکنون در ایران مشاهده شده متعلق به یک کل بزرگیست که در پناهگاه ورمنجه واقع در استان کرمانشاه شکارشده که طول آن  152 سانتیمتر بود ،       وزین ترین کل نیز با وزن  125  کیلوگرم در منطقه ی حفاظت شده ی البرز مرکزی شمالی واقع در وروشت چالوس مشاهده شد.

   شاخ کل ها در لبه ی جلویی خود دارای گره هایی میباشند که رشد سالیانه ی حیوان را مشخص می کند . شاخ این حیوان ، توپر و دائمی است ، که در طول سال رشد می کند ، هرسال یک گره بر گره های آن اضافه میشود . اگر چنانچه به هر دلیلی شاخ شکسته شود دیگر شاخ جدیدی جایگزین آن نخواهد شد و حیوان از داشتن شاخ تا پایان عمر محروم خواهد بود . از آنجایکه شاخ برای حیوان علاوه بر زیبایی در فصل مستی یکی از ابزار های مهم آن محسوب می شود . بدون داشتن شاخ قدرت مبارزه با رقبای خود را ندارد . و با مشکل جدی روبرو خواهد شد .

   در این گونه بزها نیز دارای شاخ می باشند ولی شاخ آنها نازک و کوچکتر است . معمولا ً تا  30 سانتی متر می رسد. ولی به ندرت بزرگتر هم می شود . همانطوری که در ابتدا ذکر شد کل وبز ایران یک گونه بیشتر نیست ولی در مناطق مختلف ازنظر شکل واندازه ونوع شاخ تا حدودی متفاوت هستند . در مناطق مرتفع وسردسیر، هیکل وشاخ آنها بزرگتر ورنگ آنها نیز تیره تراست و در نقاط گرمسیر و کم ارتفاع دارای جثه ای کوچکتر و رنگ روشن تری دارند. شاخ کل های رشته کوه زاگرس قدری باز تر وبه طرف پهلوها کشیده شده ولی شاخ کل های البرزی کاملاً به صورت هفت میباشد . شاخ کل هایی که در مناطق جنگلی زیست می کنند از نظر قطر کوچکتر وجمع تراست  .

   رنگ موها در تابستان قهوه ای مایل به خاکستری است . کل های پیر در زمستان به رنگ کرم تا خاکستری روشن در آمده ونوار سیاه یا قهوه ای تیره رنگی دور بدن آنها را در ناحیه ی گردن وپاها ی جلو احاطه کرده است . یک خطّ  سیاه رنگ در پشت آنها از سر تا قاعده ی دم کشیده شده است . موها در زمستان بلند تر ودر تابستان کوتاهترند . کل های ایران دارای ریش بلند وسیاه رنگی هستند که در زیر چانه مشخص است . دارای دمی کوتاه به رنگ سیاه که حداکثر از 15 سانتی متر تجاوز نمی کند .

   به طور کلی اندازه ی کل و بز ایران را می توان این گونه بیان کرد .

   طول سرو بدن بین  120  تا  145 سانتی متر ، ارتفاع از شانع بین  60  تا  80  سانتی متر ، وزن نر بالغ بین 70 تا  120کیلو گرم است .

   رفتار و عادات : کل وبزها معمولا ً روز گرد  هستند.  ولی بیشتر در اوایل صبح وغروب به چرا می پردازند. در تابستان که هوا خیلی گرم است این حیوان روزها در پناه صخره ها یا درون طاقچه ها ی سنگی به استراحت می پردازند و نشخوار می کنند. از آنجایکه این حیوان نشخوار کننده می باشد عمده ترین غذای آنها را علوفه ، برگ درختان تشکیل می دهد . برای استفاده از برگ درختان روی پا های خود می ایستد وگاهی هم از طریق شاخه های خمیده ی مجاور سطح زمین بر روی درخت می روند . ولی در شرایط بحرانی که برف تمامی مناطق را پوشانیده باشد از ریشه ی گیا هان و گون استفاده می کنند .

   

     کل  و بزحیواناتی اجتماعی بوده  و درگلّه های  10  الی  200  راسی  مشاهده می شوند . معمولا ً بزها با بزغاله ها و کل های جوان که اصطلاحا ً کلچه نامیده می شوند گلّه های بزرگی را تشـکیل می دهند .  کـل های میـان سـال با هم گلّه های جداگانه تشکیل می دهند ، کل های بسیار مسن از گلّه جدا شده و به صورت انفرادی در حفره های صخره ها بویژه صخره های صعب العبور مستقر میشوند . صخره پناهگاه حیوان است . هرگاه احساس خطر کنند به صخره پناه می برند و به راحتی از صخره ها بالا میروند به حدّی که در نمی گنجد. در حالیکه  در مناطق صاف وهموار بسیار آسیب پذیر هستند.

   از خصوصـیات بارز کل وبز این است که هرگاه گلّه در حال چرا ویا استراحت می باشد یکی از آنها در بلند ترین نقطه که مشرف بر تمامی گلّه باشد به عنوان نگهبان قرار می گیرد . تا  چنانچه  خطری متوجّه گله شد با درآوردن صدا از طریق دهان وبینی به صورت ( پرت ، پرت ) گلّه را از خطر آگاه می کند . نگهبان معمولا ً بز با تجربه است .

 

فصل مستی

 

    یکی از مسائل بسیار مهم در زندگی حیوانات فصل مستی آنها است . وکل وبز هم از این قاعده مستثنی نیـستند .کل وبز هم مانند بیشـتر حـیوانات در سا ل یک بار زاد آ وری دارند . فصل جفتـگیری کل و بز کـه اصطلاحا ً به آن کل دو یا کل تاج نیز می گویند در مناطق مختلف متفاوت است . در مناطق گرمسیر اوائل پاییز و در مناطق سرد سیر از جمله زانوس اواسط پاییز است .  در این فصل  بوی مخصوصی از غُد د  واقع  در قسمت زیرین دم نرها ترشح می شود که بسیار تند ونافذ است . این بو کل منطقه را می پوشاند در این فصل کل وبز با هم مخلوط می شوند . وبرای تصاحب ماده بین نر ها جدال های سختی در می گیرد جد ال کل ها بد ین صورت است که هر دو ،  دست ها را بلند کرده وروی دو تا پا قرار می گـیرند و با شـدت هر چه تمام تر پیشانی را به هم می کوبند . از برخورد شاخ ها وپیشانی به یکدیگر صدای مهیبی در منطقه می پیچد ، کل های حرفه ای در چنین موقع سعی می کنند در بالا دست قرار بگیرند ورقیب خود را در پایین دست قرار بدهند و با این کار بتوانند قدرت بیشتری به حریف وارد کنند تا بر رقیب خود پیروز شوند و هر کلی که در جدال بر رقیب خود پیروز شد در منطقه اعمال قدرت می کند و حرم سرایی از بز ها به تعداد  10الی  20 و یا بیشتر تشکیل می دهد ، این امر باعث می شود تا کل نتواند با تمام بزها جفتگیری کند بنابراین همه ساله 15 تا20% بزها آبستن نمی شوند. مدت آبستنی  حدود160 روز یا پنج ماه و نیم  است . و در موقع زایمان بزها به مناطق امن تری می روند و اغلب دو قلو و به ندرت سه قلو می زایند، بچّه ها کامل متولد می شوند  و بعد از یک الی دو روز قادر خواهند بود به دنبال  مادر خود در صخره ها راه بروند  .( تنها فرق بین بچّه میش با بچّۀ بز در این است که بچّه ی میش کلا ً به رنگ زرد و شبیه مادر خود می باشد ولی بچّه ی بز، قسمت دم ، ساق دست و پا سیاه می باشد . ) بچّه ها تا  پنج ماهگی شیر می خورند و در حدود  5/1 سالگی بالغ می شوند . و حدوداً  15 سال نیز عمر میکنند . کل و بز از اجداد بز اهلی هستند و می توانند با هم جفت گیری کنند و اولین حیوانی که انسان اولیه توانست رام کند و در مالکیت خود در بیاورد  بز بود .

وضعّیت فعلی

 

   وضعّیت کل و بز در کشور به علت بر خورداری از صخره ها و مخفی گاه های دست نیافتنی نسبت به دیگر گونه های پستاندار مناسب تر است . و در منطقه وروشت از منطقه حفاظت شدۀ البرزمرکزی شمالی تا گله های  200 راسی نیز مشاهده می شود و در منطقه ی زانوس تا قبل از حذف پست محیط بانی  زانوس، گله های بیش از  290  راسی مشاهده می شد ولی بعد از حذف پست و عدم حضور مأمور در منطقه هم اکنون بیش از  35 راس در منطقه موجود نمی باشد .

   مهمترین زیستگاه کل وبز در منطقه ی زانوس، سید محسن کر ، ملک چشمه ، اسپرس ، نیرکلم ، نمازیا ( نمازگا) ارتفاعات اوپاچ می باشد . کل وبز منطقه ی زانوس بومی بوده ومهاجرت چندانی ندارند زمانی که برف تمام منطقه را پوشانیده باشد کل و بزها ازارتفاعات به سمت پایین دست که منطقه ی جنگلی می باشد مهاجرت میکنند و در دره ی سرخ تاش ، طلا قزوین ، زین کمر ، چمن ، پی تنیار مستقر می شوند . که این مهاجرت حد اکثر بیش از 3 الی 7 کیلومتر تجاوز نمی کند . 

دشمنان کل و بز

 

   دشمنان طبیعی آن ها پلنگ و گرگ است . ولی بچّه ها ممکن است توسط خرس ، روباه ، شغال ، و پرندگان شکاری از قبیل عقاب ، کرکس و شاهین  شکار شوند . علاوه بر دشمنان طبیعی دارای دشمنان غیر طبیعی که مهمترین آنها شکار چیان غیر مجاز بوده که تهدید جدی برای عدم بقاء نسل کل وبز منطقه محسوب می شوند .

 

   ما ده ی این حیوان را در تمام  نقاط کشور به " بز " معروف است ولی نر آن به اسامی مختلفی تلفّظ می شود .بطوریکه در ترکی (تکه ، گچی ) ، بلوچی  ( گرد و پاچین) ، ارا کی (تکه،  گچی  ) ، لری (ساروین )، کردی (بزنه چو ی، نی ری )  کرمانی ( بز و نری) و در زانوس  به آن کل و بز گفته می شود.